التلازم التي إنّما تتحقق بين العلّة و المعلول أو بين معلولي علّة ثالثة و ارتفعت من بين الأشياء ، بطل الحكم باستتباع أيّ شيء لأيّ شيء ، و لم يجز الاستناد إلى حكم ثابت ، و هو خلاف الضرورة العقليّة ، و للمادّة معان اخر غير ما تقدّم خارجة من غرضنا . ترجمه و توضيح : فصل دهم : علت صورى و مادّى علت صورى همان صورت به‌معناى آنچه ملاك هو هويت شىء است ، نسبت به نوع مركب از آن ( صورت ) و ماده مىباشد ( و به عبارت ديگر : صورت نسبت به ماده ، صورت ناميده مىشود و نسبت به مجموع مركب از ماده و صورت ، علت صورى نام دارد ) ؛ زيرا وجود نوع بالضروره بر صورت توقف دارد ، ولى ( صورت ) نسبت به ماده ، صورت و شريك علت فاعلى است ، بنابر آنچه قبلا ( مرحله ششم ، فصل هفتم ) بيان گرديد . و علت مادى همان مادّه است نسبت به نوع مركب از آن ( ماده ) و صورت ، زيرا وجود نوع بالضروره بر صورت توقف دارد ، اما ( ماده ) نسبت به صورت ، مادّهء قابل و معلول صورت است بنابر آنچه ( در مرحله ششم ، فصل هفتم ) بيان گرديد . و گروهى از علماى طبيعى ، علت را منحصر در مادّه دانسته‌اند ، ولى اصول ( فلسفى ) پيشين اين نظريه را مردود مىسازد ، زيرا حيثيت مادّه خواه مادّهء اوليّه باشد يا مادّهء ثانيه ، قوه ( و پذيرش ) است و لازمه آن فقدان ( و نداشتن ) مىباشد و بديهى است كه حيثيت قوّه كافى براى اعطاء و ايجاد فعليت نوع نيست ، پس ( با فرض منحصر بودن علت در علت مادى ) راهى جز اينكه فعليت نوع مادى بدون علت موجود گردد باقى نيست و موجود بدون علت هم محال است . همچنين ( در فصل پنجم از مرحله چهارم ) بيان گرديد كه ماهيت ممكن تا